HUMOR EN COACHING - De bevrijdende spiegel

'De lach is de kortste weg tussen twee mensen'
Charlie Chaplin.

Steeds vaker zoeken werkgever en werknemer naar een coach. Het effect daarvan is in beider belang. Over één van de instrumenten die in coaching vanuit een heel scala zeer effectief kan worden ingezet, beschikken we allemaal: humor.

Humor in werking
Jolanda is directeur HRM van een grote multinational. Het bedrijf zit in een reorganisatie. Midden in een grote ontslaggolf over verschillende afdelingen komt zij – op de rand van een burnout – bij mij voor coaching. Haar coachvraag is duidelijk. Ze wil beter met de spanningen binnen het bedrijf kunnen omgaan, zichzelf minder gestresst voelen, haar werk wat meer kunnen loslaten, en weer kunnen slapen en genieten. Ze heeft al diverse lichamelijke klachten, en sociaal gezien heeft ze zichzelf op een eiland gezet.

Jolanda is als HRM-directeur uiterst intens bij ’haar’ mensen betrokken. De ontslaggolf, de emoties van de werknemers, en de druk van boven eisen alle een hoge tol van haar. Rationeel gezien staat ze vierkant achter de reorganisatie. Emotioneel en fysiek gezien vallen de beslissingen over, en de uitvoering van de ontslagen haar echter heel zwaar.
Bij ons eerste gesprek valt mij op hoe haar woorden niet passen bij wat haar lichaam laat zien. Ze draagt inderdaad een zware last: ze sjokt, haar schouders hangen, haar mond is scheef vertrokken. Ze lacht wel naar mij, maar haar ogen sprankelen daarbij niet. Terwijl ze langzaam en zeer monotoon haar verhaal vertelt, zucht ze veel. Kortom, al het ’leven’ is eruit. Na een half uur, waarin we iedere keer weer op hetzelfde uitkomen, besluit ik haar een spiegel voor te houden. Ze zit zo vast in het verhaal, dat ze geen oplossingen kan bedenken. Ik vraag haar om op te staan en naar mij te gaan kijken. Met mijn hele lichaam, mimiek en houding spiegel ik haar de Jolanda van nu, en daarna ook zoals ik haar ken vanuit een acquisitiegesprek een jaar tevoren. Als een clown laat ik haar uitvergroot zien wat ik vanaf het begin van ons coaching gesprek heb waargenomen. Ze schrikt heel erg. Ze is dermate met de pijn en de zwaarte geassocieerd, dat ze zelf niet doorheeft hoe haar hele lichaam daarin meedoet: stem, houding, mimiek èn beweging. Ze vraagt wel drie keer ”Zie ik er echt zo uit?” Ze moet er in eerste instantie vreselijk om lachen, om direct daarna in huilen uit te barsten. Dat lucht enorm op. Haar lichaam ontkrampt enigszins.

Via een paar lichaamsoefeningen leer ik haar te ontspannen en, in relatie tot wat ze uitspreekt, op te letten wanneer ze weer gaat sjokken, haar schouders laat hangen, en haar mond vertrekt. Die gewoontes zijn voor haar het signaal dat ze opnieuw innerlijke spanning opbouwt. Ik vraag haar zich bewust te worden van wat ze op die momenten van binnen denkt en voelt. Ze krijgt als opdracht mee om in een dagboek haar fysieke belevingen te registreren, de ideeën over zichzelf en de buitenwereld op te schrijven, en te noteren, hoe vaak ze door de dag heen, een glimlach voelt.

In de tweede sessie wordt duidelijk hoe ze zichzelf in gedachten de hele dag de boodschap geeft dat het allemaal te ’zwaar’ en ’teveel’ is. Deze zwaarte verplaatst zich naar hoe ze zich voelt, dit gevoel dicteert vervolgens haar handelen, totdat haar lichaam het resultaat daarvan weerspiegelt.
De bron van de fixaties ’te zwaar’ en ’teveel’ besluit ik met haar in een proces van zelfonderzoek te vinden. Daarin komt zij via vragen, taalgebruik en lichaamsbewustzijn achter enkele van haar belemmerende concepten: ze wil het iedereen naar de zin maken, en kan dat op dit moment onmogelijk realiseren.

Tijdens onze verkenningen valt plotseling het kwartje wanneer ze hardop uitspreekt dat ze zelfs een vriendin moet gaan ontslaan. Dat staat voor haar gelijk aan verraad. Doorgaand op de gedachte en overtuiging ’verraad’, blijkt dat ze deze op alle werknemers projecteert en vervolgens zichzelf tot dader maakt, zichzelf in schuldgevoel van iedereen isoleert en zich dan moederziel alleen voelt.

Het spel
Ik vraag haar om haar ’dader’ aan mij te laten zien zoals een clown dat zou doen. Uitvergroot.Hoe ziet die dader er uit ? Wat is de lichaamshouding, mimiek? Hoe beweegt die dader zich ? Hoe gedraagt die dader zich ? Wat heeft ze aan ? Wat zegt ze ? Ik vraag haar aan mij het bewijs te leveren. Ze heeft er aanvankelijk grote moeite mee. Ik begeleid haar om te gaan spelen zoals een kind dat zou doen. Haar fantasie te gaan gebruiken. De tranen van het lachen rollen haar ten slotte over de wangen, haar lichaamshouding is duidelijk zichtbaar en voor haar voelbaar veranderd.
Ze krijgt opnieuw huiswerk mee: een gesprek aan te gaan met de bewuste vriendin; door de werkdag heen te blijven registreren wat er in haar lichaam en haar denken gebeurt: en, wanneer ze zich schuldig voelt omdat de dader weer even omhoogkomt, bewust naar collega’s te glimlachen, en met hen een gesprekje aan te gaan.

In de derde sessie meldt ze hoe de vriendin er niet alleen al op bleek te zijn voorbereid, maar zelfs blij is met het ontslag. Samen zijn ze – met veel lol – gaan stappen. Wat haar collega’s betreft, nu zij zelf van binnen lichter en blijer is, kan ze in het ingrijpende proces van de reorganisatie weer haar leidersrol vervullen vanuit innerlijke kracht. We gaan in de sessies door met lichaamsbewustzijn te creëren en het denken en het voelen te onderzoeken. Ze geeft aan dankzij de impact van de clown, nu vaker te lachen om zichzelf en meer afstand te kunnen nemen.

Na de vijfde sessie kan Jolanda weer slapen en zijn de meeste van haar lichamelijke klachten verdwenen. Ze zegt dat er van binnen een waarnemer is gekomen. Er is iets wat het doorziet, waardoor ze het weer kan laten gaan. Het zelf onderzoek in deze sessie verloopt soepeler en met enorm veel humor. Ze kan weer plezier hebben en lachen met haar partner, collega’s en de reorganisatie en alles wat daarmee te maken heeft, in het juiste perspectief zien. Kortom ze is weer haar stralende zelf.
Mijn doel is bereikt.

Achtergrond
Als coach werk ik vanuit het lichaamsbewustzijn. Dit doe ik vanuit de inspiratie van hoe clowns (zonder de stereotype uiterlijke kenmerken van de rode neus, de te grote kleren en de flapschoenen – bijv. Laurel en Hardy, Charlie Chaplin, Buster Keaton, en Mr. Bean) zich aan ons, het publiek laten zien. Een clown toont zijn emoties openlijk, hij zet deze voor ons neer in uitvergrote vorm, en met behulp van zijn gehele lichaam. Zonder verborgen agenda, en in totale congruentie met het onbevangen, spontane deel dat kleine kinderen nog van nature bezitten, biedt hij ons een bijzondere manier van anders kijken naar onszelf en de buitenwereld aan. Door Jolanda via de clown in haarzelf haar ’dader’ anders te laten ervaren, kreeg zij een ander perspectief van waaruit zij vervolgens anders kon gaan handelen.

Door op clowneske wijze daarmee te spelen, herkennen we onze eigen remmingen en onzekerheden, en ontstaat er mededogen met onze eigen incompleetheid. Via de clown, ook al spelen we die zelf, kunnen en mogen we lachen om onze tekortkomingen. En met die vreugde kunnen we ons weer openen, zelfs voor de diepste pijn. Zodat die loskomt en zich kan uitdrukken. Humor en pijn liggen heel dicht bij elkaar, net zoals ’gekte’ en creativiteit. De uitersten van verdriet en geluk, lachen en huilen, kunnen bij een clown elkaar razendsnel opvolgen. De clown is een kind in grote mensen formaat die ons onszelf laat zien zoals wij kunnen zijn.

Effect
Het coachingverhaal van Jolanda illustreert het klassieke, en meestal onbewuste glijbaanmechanisme van ’denken - voelen – handelen - hebben’. Door haar uit te nodigen om door haar gedachten, emoties, en lichaam heen te gaan, vond zij haar diepste overtuiging. Als clown kon zij lachen om de ’dader’ in haar gedachten, en kon zij de pijn toelaten en vervolgens laten gaan.

In humor,
Anouk Bindels

Bron: Anouk Bindels in Coachinggids 2005